दरवर्षी जून महिना सुरू झाला की, सोशल मीडियापासून ते मोठ्या शहरांच्या रस्त्यांपर्यंत सप्तरंगी रंगांची उधळण पाहायला मिळते. हा महिना जगभरात ‘प्राईड मंथ’ (Pride Month) म्हणून साजरा केला जातो. LGBTQIA+ समुदायाचा स्वाभिमान, त्यांचे हक्क आणि त्यांच्या अस्तित्वाचा उत्सव म्हणजेच प्राईड मंथ! पण हा महिना नेमका का साजरा केला जातो, याचा इतिहास जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
स्टोनवॉल’ बंडाची ठिणगी
प्राईड मंथची सुरुवात एका ऐतिहासिक क्रांतीतून झाली. २८ जून १९६९ रोजी न्यूयॉर्कमधील ‘स्टोनवॉल इन’ (Stonewall Inn) या गे-बारवर पोलिसांनी धाड टाकली होती. त्या काळात समलैंगिकता हा गुन्हा मानला जात असल्याने LGBTQIA+ समुदायाला प्रचंड छळाला सामोरे जावे लागत असे. परंतु, त्या दिवशी या छळाविरुद्ध तिथल्या ट्रान्सजेंडर, गे आणि लेस्बियन व्यक्तींनी एकत्र येत पोलिसांविरुद्ध बंड पुकारले. या घटनेला ‘स्टोनवॉल दंगल’ (Stonewall Riots) म्हटले जाते. या क्रांतीने समलैंगिक हक्कांच्या चळवळीला जगभरात एक नवी दिशा दिली आणि म्हणूनच या घटनेच्या स्मरणार्थ दरवर्षी ‘जून’ महिना प्राईड मंथ म्हणून निवडला गेला.
भारतातील LGBTQIA+ समुदाय: संघर्ष आणि सद्यस्थिती
भारतात या समुदायाचा इतिहास प्राचीन संस्कृती आणि साहित्याशी जोडलेला असला, तरी आधुनिक काळात कायदेशीर आणि सामाजिक हक्कांसाठी खूप मोठा संघर्ष करावा लागला आहे.
कलम ३७७ चा अंत (२०१८): ६ सप्टेंबर २०१८ रोजी भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने ऐतिहासिक निकाल देत ‘कलम ३७७’ रद्द केले आणि समलैंगिकता हा गुन्हा नसल्याचे स्पष्ट केले. हा भारताच्या LGBTQIA+ चळवळीतील सर्वात मोठा विजय होता.
विवाहाचा अधिकार (२०२३ चा निर्णय): ऑक्टोबर २०२३ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने समलैंगिक विवाहाला (Same-Sex Marriage) कायदेशीर मान्यता देण्यास नकार दिला आणि हा विषय संसदेच्या कक्षेतील असल्याचे सांगितले. मात्र, न्यायालयाने स्पष्ट केले की या जोडप्यांना एकत्र राहण्याचा आणि कोणत्याही भेदभावाशिवाय जगण्याचा पूर्ण अधिकार आहे.
ट्रान्सजेंडर हक्क: २०१४ मधील ऐतिहासिक ‘नालसा’ (NALSA) निकाल आणि ‘ट्रान्सजेंडर व्यक्ती (हक्कांचे संरक्षण) कायदा’ याद्वारे ट्रान्सजेंडर व्यक्तींना कायदेशीर ओळख आणि हक्क देण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
प्राईड मंथचा मुख्य उद्देश
‘प्राईड’ म्हणजे अभिमान. समाजाने वर्षानुवर्षे ज्या ओळखीला ‘लाज’ मानले, तिला उघडपणे आणि अभिमानाने स्वीकारणे, हा यामागचा हेतू आहे. लैंगिक ओळख कोणतीही असो, प्रत्येक व्यक्तीला समाजात सन्मानाने जगण्याचा, शिक्षण घेण्याचा आणि नोकरी करण्याचा समान अधिकार आहे, हा संदेश याद्वारे दिला जातो.
थोडक्यात काय तर प्राईड मंथ म्हणजे केवळ रंगीबेरंगी रॅली किंवा उत्सव नाही, तर तो मानवी हक्कांचा आणि प्रेमाचा लढा आहे. जोपर्यंत आपण माणसाला त्याच्या लैंगिक ओळखीपलीकडे जाऊन केवळ एक ‘माणूस’ म्हणून स्वीकारत नाही, तोपर्यंत खऱ्या समतेची पहाट होणार नाही. भारतासारख्या वैविध्यपूर्ण देशात प्रत्येकाला सन्मानाने जगू देणे, हीच खरी लोकशाही आहे.
About The Author
