संपत्ती सोहळा नावडे मनाला लागला टकळा पंढरीचा॥
जावे पंढरीशी आवडी मनाशी। कै एकादशी आषाढी ये॥
– श्री तुकाराम महाराज
माझे जीवीची आवडी। पंढरपुरा नेईन गुढी॥
पांडुरंगी मन रंगले। गोविंदाचे गुणी वेधीले॥
– श्री ज्ञानेश्वर महाराज
संत ज्ञानेश्वर माऊली आणि जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज यांच्या पालख्या आणि आषाढी पंढरीची वारी म्हणजे महाराष्ट्राचं केवळ सांस्कृतिक वैभव नव्हे, तर ती या भूमीची खरी ओळख आहे. सामाजिक एकोपा, बंधुभाव आणि समतेची शिकवण देणाऱ्या या भव्य सोहळ्याला शेकडो वर्षांचा मोठा इतिहास आहे. संत साहित्याचे ज्येष्ठ अभ्यासक श्रीधरबुवा देहूकर आणि डॉ. सदानंद मोरे यांच्या लेखनातून समोर आलेला हा वारीचा इतिहास प्रत्येक विठ्ठलभक्ताने जाणून घेतला पाहिजे.
नारायण महाराजांनी सुरू केला पालखी सोहळा
आज आपण जी शिस्तबद्ध पालखी आणि दिंड्यांचा सोहळा पाहतो, तो सुमारे ३०० वर्षांपूर्वी सुरू झाला. जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे सुपुत्र नारायण महाराज यांनी या पालखी सोहळ्याची प्रथा सुरू केली. त्यापूर्वी कोणाही संताची पालखी त्यांच्या जन्मगावाहून पंढरीला नेली जात नव्हती. नारायण महाराजांनी प्रथमच संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज या दोन्ही महापुरुषांच्या पावन पादुका एकाच पालखीत ठेवल्या. टाळ-मृदंगांच्या गजरात, गरुडटक्के आणि भगव्या पताकांसह ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’ असा जयघोष करत हा सोहळा देहूहून पंढरपूरकडे मार्गस्थ होऊ लागला, जो आजतागायत अखंड सुरू आहे.
पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेली वारी
तुकाराम महाराजांच्या घराण्यात पंढरीची वारी पिढ्यान् पिढ्या चालू होती. खुद्द तुकोबा एका अभंगात म्हणतात: “पंढरीची वारी आहे माझे घरी। आणिक न करी तीर्थव्रत॥” तुकाराम महाराजांच्या घराण्याचे मूळ पुरुष विश्वंभरबाबा (जे तुकोबांच्या पिढीचे आठवे वंशज होते) यांच्यापासून ही वारी सुरू झाली. त्यांच्या आईने त्यांना सांगितले होते, “तुझ्या वाडवडिलांनी पंढरीची वारी निर्धाराने चालविली, आता तू चालीव.” मातेची आज्ञा मानून विश्वंभरबाबा दर पंधरा दिवसांच्या एकादशीला पंढरपूरला जाऊ लागले आणि त्यांच्या याच भक्तीमुळे पुढे श्री विठ्ठल-रखुमाई देहूला आले, अशी श्रद्धा आहे.
तुकोबांचे १४०० टाळकरी आणि वारीची व्याकुळता
तुकाराम महाराज जेव्हा वारी करत, तेव्हा त्यांची दिंडी अतिशय भव्य असायची. त्यांच्या दिंडीत तब्बल १४०० टाळकरी असायचे, जे वारीच्या काळात देहूत जमायचे. तुकोबा दर वद्य एकादशीला आळंदीला जाऊन किर्तन करीत. तुकोबांच्या वारीचा नेम कधीच टळला नाही. पण एकदा वारीच्या वेळी ते खूप आजारी पडले. वारी हुकल्याचे दुःख त्यांना असह्य झाले आणि त्यांनी वारकऱ्यांसोबत विठ्ठलाला २४ अभंगांचे एक पत्र धाडले. या पत्रातील त्यांची व्याकुळता आणि हतबलता आजही कोणत्याही भक्ताच्या अंतःकरणाला पीळ पाडणारी आहे. तुकोबा वैकुंठाला गेल्यानंतर त्यांचे बंधू कान्होबा यांनी ही परंपरा पुढे सुरू ठेवली.
आषाढी वारीचा उगम आणि इतिहास
आषाढी-कार्तिकी वारीचा उगम हा थेट विठ्ठलाच्या अवताराशी जोडला जातो. ज्याप्रमाणे भगीरथाने गंगा पृथ्वीवर आणली, त्याचप्रमाणे भक्त पुंडलिकाने आपल्या मातृ-पितृ भक्तीच्या बळावर परब्रह्माला पंढरीत विटेवर उभे केले. ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून पाहिले, तर पंढरपुरात सापडलेल्या शके ११५९ (इसवी सन १२३७) च्या होयसाळ राजाच्या कारकिर्दीतील शिलालेखावरून वारीच्या प्राचीनतेचे पुरावे मिळतात. तो विठ्ठल मंदिरातील सोळा खांबी मंडपाच्या तुळईवर तिन्ही बाजूने लिहिलेला आहे. त्याच्यात पुंडलीक मुनींचा आणि विठ्ठल देवाचा उल्लेख आहे. तसेच तुळईच्या पूर्वभागातील ७१ व्या ओळीत वारीचा उल्लेख आहे. पंढरीच्या वारीचा हा सर्वात प्राचीन उल्लेख आहे. विठू माऊली ही कोणत्याही जाती-धर्माचा भेद न करता सर्वांवर सारखेच प्रेम करणारी माऊली आहे, म्हणूनच शतकानुशतके लाखो वैष्णव पायी चालत तिच्या दर्शनाला जातात.
देहू-आळंदीहून निघणारा हा पालखी सोहळा म्हणजे केवळ धार्मिक प्रवास नसून ती महाराष्ट्राची जीवनवाहिनी आहे. शेकडो वर्षांची ही परंपरा आजही तितक्याच उत्साहाने आणि भक्तीभावाने चालू आहे, हेच या वारीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे.
About The Author
