आपल्या धडाकेबाज आणि कडक कार्यपद्धतीसाठी ओळखले जाणारे आयएएस अधिकारी तुकाराम मुंढे सध्या पुन्हा एकदा जोरदार चर्चेत आले आहेत. अन्न व औषध प्रशासन आयुक्तपदाचा कार्यभार हाती घेतल्यापासून त्यांनी भेसळखोर आणि नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांविरोधात कारवायांचा धडाका लावला. वर्ध्यातील प्रसिद्ध ‘गोरस भंडार’वर केलेल्या कारवाईनंतर ते प्रचंड प्रकाशझोतात आले. याच दरम्यान, हॉटेल, टपऱ्या किंवा खाद्यपदार्थांच्या दुकानात “वर्तमानपत्राच्या कागदावर खाद्यपदार्थ देण्यावर बंदी” घालण्यात आली असून नियम मोडणाऱ्यांवर कडक दंडात्मक कारवाई केली जात आहे. सोशल मीडिया आणि लोकांमध्ये सध्या अशी चर्चा आहे की, हा कडक नियम तुकाराम मुंढे यांनीच लागू केला आहे.
पण खरंच हा नियम मुंढेंनी बनवला आहे का?
काय आहे या नियमाचा इतिहास?
सत्य परिस्थिती अशी आहे की, वर्तमानपत्राच्या कागदावर खाद्यपदार्थ देण्यास बंदी घालणारा हा नियम आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी वैयक्तिक पातळीवर नवीन तयार केलेला नाही. हा नियम देशात आधीपासूनच लागू असलेला कायदेशीर नियम आहे.
१. FSSAI चे परिपत्रक (२०१६): भारतातील खाद्यपदार्थांच्या सुरक्षिततेसाठी सर्वोच्च संस्था असलेल्या ‘FSSAI’ने (Food Safety and Standards Authority of India) २०१६ मध्येच एक देशव्यापी अॅडव्हायझरी जारी करून वर्तमानपत्रात अन्नपदार्थ देणे आरोग्यासाठी घातक असल्याचे जाहीर केले होते.
२. मुख्य कायदा (२०१८): FSSAI ने पुढे जाऊन ‘अन्न सुरक्षा आणि मानके (पॅकेजिंग) नियम, २०१८’ लागू केला. हा नियम १ जुलै २०१९ पासून संपूर्ण देशभरात अधिकृतपणे बंधनकारक करण्यात आला होता. या नियमानुसार, खाद्यपदार्थ पॅक करण्यासाठी किंवा तळलेले पदार्थ (जसे की वडापाव, भजी) तेल सुकवण्यासाठी वृत्तपत्राचा वापर करणे हा कायदेशीर गुन्ह्याचा भाग मानला गेला आहे.
मग चर्चा तुकाराम मुंढेंच्या नावाने का?
हा नियम २०१९ पासून कागदावर असला, तरी अनेक ठिकाणी त्याची अंमलबजावणी केवळ नावालाच सुरू होती. परंतु, तुकाराम मुंढे यांनी महाराष्ट्र FDA चे आयुक्तपद स्वीकारल्यानंतर या सुप्त अवस्थेत असलेल्या नियमाची अतिशय कडक अंमलबजावणी सुरू केली. त्यांनी ‘झिरो टॉलरन्स’ हे तत्त्व अवलंबून राज्यातील सर्व अन्न सुरक्षा अधिकाऱ्यांना (FSOs) रस्त्यावरील वडापाव, भजी विक्रेते, हॉटेल्स आणि मिठाई दुकानांवर छापे टाकून वृत्तपत्राचा वापर तातडीने थांबवण्याचे कडक निर्देश दिले. नियम मोडणाऱ्यांना मोठे दंड ठोकण्याचे आणि गुन्हे दाखल करण्याचे सत्र त्यांनी सुरू केले. मुंढेंच्या या आक्रमक शैलीमुळेच हा आधीपासून असलेला कायदा आता लोकांच्या परिचयाचा झाला आहे आणि तो मुंढेंनीच आणला अशी सर्वसामान्यांची समजूत झाली.
वर्तमानपत्राचा कागद वापरण्यावर बंदी का?
आरोग्य तज्ज्ञ आणि FSSAI च्या मते, वृत्तपत्रात गुंडाळलेले अन्न खाणे म्हणजे शरीरात हळूहळू विष घेण्यासारखे आहे.
शाईमधील घातक रसायने: वर्तमानपत्राच्या छपाईसाठी वापरल्या जाणाऱ्या शाईमध्ये शिसे (Lead), कॅडमियम आणि झिंक यांसारखे धोकादायक जड धातू असतात. जेव्हा गरम किंवा तेलकट पदार्थ (उदा. वडापाव, पोहे) या कागदावर ठेवले जातात, तेव्हा ती शाई वितळून अन्नात मिसळते. यामुळे पोटाचे विकार, यकृताचे आजार, किडनी निकामी होणे आणि दीर्घकाळात कॅन्सरसारखे गंभीर आजार होऊ शकतात.
अस्वच्छता आणि जीवाणू: वृत्तपत्रे छापखान्यातून निघाल्यापासून ते रद्दीवाल्यामार्फत दुकानात येईपर्यंत शेकडो हातांमधून जातात. वाहतुकीदरम्यान त्यावर प्रचंड धूळ, जीवाणू आणि विषाणू जमा होतात, जे थेट आपल्या पोटात जाऊन आपल्याला आजारी पाडू शकतात.
वर्तमानपत्रात अन्नपदार्थ देण्यावर कायद्याने बंदी आधीपासूनच (२०१९ पासून) लागू आहे. मात्र, आयएएस अधिकारी तुकाराम मुंढे यांनी त्याची कडक आणि प्रामाणिक अंमलबजावणी केल्यामुळे या मोहिमेची मोठी चर्चा होत आहे. हा नियम केवळ प्रशासनाचा नसून आपल्या आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे, त्यामुळे नागरिक म्हणून आपणही वर्तमानपत्रात अन्न घेणे टाळले पाहिजे!
About The Author
