महाराष्ट्रातील पहिले ‘कार्बन न्युट्रल’ गाव!

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील निसर्गरम्य पर्वतीय परिसरात वसलेले निवजे हे गाव आज महाराष्ट्रातील सर्वात प्रगत हरित गाव म्हणून ओळखले जात आहे. सुमारे ४८% वनविस्तार असलेले हे गाव आज जैवइंधन, सेंद्रिय शेती आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचे प्रतीक बनले आहे. गावच्या सरपंच वैष्णवी पालव यांच्या शब्दात सांगायचं झालं, तर “आता आम्ही ना जंगलातून लाकूड आणतो, ना एलपीजी सिलिंडर वापरतो. आमचं गाव इंधनाच्या बाबतीत स्वतंत्र झालं आहे.”

स्वयंपाकासाठी बायोगॅस – शाश्वत ऊर्जा साठा
२००२ मध्ये डॉक्टर प्रसाद व डॉ. हर्षदा देओधर यांच्या भगीरथ ग्रामविकास प्रतिष्ठान या NGO च्या माध्यमातून सुरु झालेली ही चळवळ आज १४० बायोगॅस युनिट्स पर्यंत पोहोचली आहे. प्रत्येक युनिट शेण, भाजीपाल्याचे अवशेष, मानवी मलमूत्र इत्यादीवर चालते आणि एका युनिटमधून ५ ते ८ व्यक्तींसाठी पुरेसा गॅस निर्माण होतो.
SDCC बँकेचे २३,००० रुपयांचे कर्ज आणि जिल्हा परिषदेकडून १४,००० रुपयांचे अनुदान या योजनेमुळे ग्रामीण भागात बायोगॅस युनिट्स बसवले गेले आहेत.

गावातील महिलांचे सशक्तीकरण
बायोगॅस युनिट्समुळे आता गावातील स्वयंपाकघर ‘धूरमुक्त’ झाले आहे. महिलांना आता स्वयं-सहायता गट, उद्योगधंदे, पापड-लोणचं निर्मिती यासाठी वेळ मिळतो. यामुळे आर्थिक स्वावलंबन वाढले असून येथील महिलांचे आरोग्यही सुधारले आहे.

सेंद्रिय शेती व बायोगॅस स्लरीचा फायदेशीर उपयोग
बायोगॅसपासून निर्माण होणारी स्लरी ही सेंद्रिय खत म्हणून वापरली जाते. या खताचा वापर करून गावातील शेतकरी हळद, मका, भाजीपाला यांसारखी नगदी पिके घेतात. यामुळे उत्पन्नात लक्षणीय वाढ झाली आहे. सेंद्रिय खतामुळे जमिनीची सुपीकता टिकून राहते, आणि रासायनिक खतांपासून मुक्तता मिळते.

बांबू लागवड – कार्बन शोषणासाठी प्रभावी उपाय
BGP (भगीरथ ग्रामविकास प्रतिष्ठान) या स्वयंसेवी संस्थेच्या मदतीने ग्रामस्थांनी शेताच्या कडेने आणि अंगणात बांबूची लागवड केली आहे. एका हेक्टर बांबूमुळे वर्षाला सरासरी १७ टन कार्बन डायऑक्साइडचे शोषण होते. आज गावात रु. ४५ लाखांचे वार्षिक उत्पन्न केवळ बांबू विक्रीतून मिळते!

तांदळाचे उत्पादन आणि कृषी सुधारणा
System of Rice Intensification या तंत्राचा अवलंब करून गावातील तांदळाचे उत्पादन प्रतिहेक्टर ३५ क्विंटलवरून ६८-७० क्विंटलवर नेण्यात आले आहे. यामुळे गावात वर्षाला रु. २० लाखांचे उत्पन्न होते.

दुग्धव्यवसाय हा जोडव्यवसाय
प्रत्येक घरात सरासरी ४-५ गायी असून दररोज २०० लिटर दूध उत्पादन होते. हे दूध ३० किमी दूरच्या चिलिंग सेंटरला पाठवले जाते. हा दुग्धव्यवसाय गावासाठी महत्त्वाचा उत्पन्न स्रोत ठरतो आहे.

वातावरणीय प्रभाव – हवामान बदलाला उत्तर
भारतीय कृषी संशोधन संस्था आणि इंटरनॅशनल राईस रिसर्च इन्स्टिट्यूटने केलेल्या अभ्यासानुसार, एक बायोगॅस युनिट वर्षाला खालीलप्रमाणे उत्सर्जन कमी करते:
• ५,५३५ किलो लाकूड
• ४,४०० किलो शेणाच्या गाठी
• ३१६ लिटर केरोसिन
• १६.४ किलो नायट्रोजन ऑक्साईड
• ११.३ किलो सल्फर डायऑक्साईड
• ९८७ किलो कार्बन मोनॉक्साईड

भविष्यातील संधी – हरित पर्यटन आणि शाश्वत विकास
डॉ. देओधर सांगतात, “गावाने जर पर्यावरण जपले, तर निवजेला ग्रीन टुरिझमचे केंद्र म्हणून विकसित करता येईल.” जैवविविधतेने नटलेले हे गाव आता सस्टेनेबल डेव्हलपमेंटचे आदर्श उदाहरण बनले आहे. निवजे गाव हे महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागासाठी पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत जीवनशैलीचा प्रेरणादायी नमुना आहे. बायोगॅस, सेंद्रिय शेती, बांबू लागवड आणि सामूहिक प्रयत्नांतून गावाने फक्त कार्बन फूटप्रिंट कमी केली नाही, तर संपूर्ण जीवनमान उंचावले आहे. हेच खरे ग्रामविकासाचे मॉडेल म्हणावे लागेल!

निवजे हे केवळ एक गाव नाही, तर तो आहे जागरूकतेचा, सहकाराचा आणि परिवर्तनाचा जीवंत प्रवास. एके काळी जे गाव जंगलावर अवलंबून होते, तेच आज निसर्गाचे रक्षण करत, त्याच निसर्गातून ऊर्जा निर्माण करत जगाला दिशा दाखवत आहे.
“स्वतः बदलले की गाव बदलते, गाव बदलले की संपूर्ण देश बदलू शकतो!”
निवजे गावचे गावकरी हे सिद्ध करतात की शाश्वत विकासाची सुरुवात आपल्या अंगणातच होते — फक्त त्यासाठी हवे असते ध्येय, दृढ निश्चय आणि थोडी मदत.
चला, आपणही निवजेच्या पावलावर पाऊल टाकूया — निसर्गाशी नातं घट्ट करूया, आणि उज्वल भविष्य घडवूया!